Wednesday, November 18, 2026

శ్రమజీవి - కనపర్తి రామచంద్రాచార్యులు | CLASS 10th TELUGU

శ్రమజీవి - కనపర్తి రామచంద్రాచార్యులు

రచయిత పరిచయం :
కనపర్తి మాలక్ష్మమ్మ, రంగయ్య దంపతులకు జన్మించిన రామచంద్రాచార్యుల స్వస్థలం పూర్వపు మెదక్ జిల్లా ప్రస్తుత సిద్ధిపేట జిల్లాలోని గట్లమల్యాల గ్రామం. తల్లి దగ్గరే భారత, రామాయణ, భాగవతాలు నేర్చుకున్నాడు. మొదట పశు సంవర్ధక శాఖలో, తర్వాత ఉపాధ్యాయునిగా పనిచేశాడు.
హృదయాంజలి, అక్షర శిల్పాలు, వెలుతురు పూలు, నైమిశారణ్యం, నగరంలో వెన్నెల మొదలగునవి ఈయన రచనలు. సరళంగా ఉండే ఈయన రచనాశైలి పలువురి మన్ననలు పొందింది. వచన కవితా ప్రవీణ బిరుదును, వేముగంటి పురస్కారాన్ని, జాతీయ సాహిత్య పరిషత్ పురస్కారాన్ని అందుకున్న కనపర్తి స్వర్ణ కంకణ సత్కార గ్రహీత.

పాఠం ఉద్దేశం :
శ్రమ పునాదిపైనే సమాజం నిలబడి ఉంది. శ్రామికుల ఘనతను, శ్రమ జీవన సౌందర్యాన్ని తెలియజేయడమే పాఠం ఉద్దేశం.

పాఠ్యభాగ వివరాలు :
ఈ పాఠం ‘వచన కవిత' ప్రక్రియకు చెందింది. ఛందస్సు, మాత్రాగణాల నియమం లేకుండా, స్వేచ్ఛగా భావయుక్తంగా, వాక్యాలతో ఉంటుంది. అభివ్యక్తీకరణ ప్రధానంగా కొనసాగుతుంది.
ఈ పాఠం కనపర్తి రామచంద్రాచార్యులు రచించిన 'రాళ్ళలో రాగాలు' కవితా సంకలనంలోనిది.
Xxxx
ఆమె ఝాన్సీలక్ష్మీ కాదు, 
వీరనారి రుద్రమదేవీ కాదు; 
ఈ సమాజం గుర్తుంచుకోవడానికి 
ఆమె ఏ గొప్ప నాయకురాలూ కాదు!
ఆమెను నా చిన్నప్పట్నుంచీ 
నేను చూస్తూనే ఉన్నాను 
ఉదయం వీధి తలుపులు తెరవగానే సూర్యుని కంటే ముందే 
నాకు ఆమె దర్శనమౌతుంది!
రేగిన దుమ్ముమబ్బుల మధ్య 
ఆమె రూపు రేఖలు అస్పష్టంగా కన్పిస్తాయి! ఆ ఊడ్పు చప్పుళ్ళలో 
ఆమె గుండె నిట్టూర్పులు స్పష్టంగా విన్పిస్తాయి!
చేతిలో నిడుపాటి చీపురుకట్ట 
చంకలో వెదురుతో అల్లిన చెత్తబుట్ట : 
నేలతల్లి సేవలో పండిపోయిన ఆమె 
ఎన్నెన్నో అనుభవాల పుట్ట!
తెల్ల చీర కట్టుకొని 
అహింసలా ఆమె నడిచివస్తుంటే 
వీధులన్నీ పులకించిపోతాయి! 
మైలపడ్డ తమ జీవితాలకు 
కొత్తకాంతి వస్తుందని మురిసిపోతాయి!
ఆమె రానినాడు 
వీధులన్నీ వ్యాధిగ్రస్తులైనట్లు 
నల్లమొహాలు వేసుకుంటాయి!!
తన విధ్యుక్త ధర్మ నిర్వహణలో -
నిత్యం ఊడ్చి ఊడ్చి పాపం, 
వంగిన నడుంతో ఆమె వీధికంకితమైపోతే 
ఆ వీధి మాత్రం 
ఎవరి పేరుకో అంకితమైపోయింది!
అయినా తెల్లవారి లేస్తే -
బ్రతుకు వీధిలో పడే ఆమెకు 
గాంధీ వీదైతేనేం. 
నెహ్రూ వీదైతేనేం.
 ప్రతి రోడ్డు ఆమెకు బిడ్డలాంటిదే! 
ప్రతి చౌరస్తాకు ఆమె తల్లిలాంటిదే!!
అలాంటి ఆమె రానినాడు. 
రాలేదని తిడతారే తప్ప 
ఎందుకు రాలేదని 
విచారించే సహృదయం ఎవరికుంది?!
మల్లమ్మొ, మరియమ్మ, మంగమ్మొ 
ఆమె ఎవరైతేనేం? 
మన ఆరోగ్యం కోసం 
సదా సమ్మార్జన సేవతో తపించే ఆమెలో నేనొక 'మహాత్ముని' చూస్తాను! 
ఒక 'మదర్ థెరిస్సా'ను చూస్తాను!! నాదేశమాతకు చేసినట్లే, 
ఆమెకు అభివందనం చేస్తాను!!







హస్తకళా నైపుణ్యం - పరాంకుశం దామోదరస్వామి | CLASS 10th TELUGU

హస్తకళా నైపుణ్యం - పరాంకుశం దామోదరస్వామి

రచయిత పరిచయం :
పరాంకుశం దామోదరస్వామి గారు ప్రస్తుత హన్మకొండ జిల్లా శాయంపేట గ్రామంలో జన్మించాడు.
1963 నుండి 1987 మార్చి దాక ఆంధ్రజ్యోతి దినపత్రిక న్యూస్బ్యూరోలో వివిధ స్థాయిల్లో, 1987 నుండి 1991 వరకు ఆంధ్రప్రభ పత్రికలో పనిచేశాడు.
ఆంధ్రజ్యోతిలో పనిచేస్తున్న కాలంలో 'రాజధాని లేఖ' శీర్షికను నిర్వహించి వందలాది వ్యాసాలు రాసాడు.
ఈయన వ్యాసాలను (లభ్యమైన వాటిని) 'ఈ నేల - ఈ గాలి' వ్యాస సంపుటిగా ప్రచురించాడు.
‘జాతీయ సమైక్యత, సహోదరత్వానికి” దోహదం చేసే జర్నలిస్టుకు ఇచ్చే అవార్డును 1985లో యునైటెడ్ హిందూ ముస్లీం ఫ్రంట్ ఈయనకు ప్రదానం చేసి సత్కరించింది.

పాఠం ఉద్దేశం :
మానవుడు తన జీవితంలో కోరుకునేది ఆనందం. ఆ ఆనందం పొందే మార్గాలు ఎన్నో ఉన్నా, వాటిలో మానవుని మెదడుచే (ఆలోచనచే) సృష్టించబడిన 'కళ'కు ప్రత్యేకస్థానమున్నది. ఎన్నో అపురూపమైన వస్తువులను తన మస్తిష్కంలో ఆవిష్కరించి, వాటికి రూపాన్నిచ్చి 'తన హస్తకళా నైపుణ్యంతో' మనల్ని అబ్బురపరచడం చూస్తున్నాం. ఇలా తమ హస్తకళా నైపుణ్యంతో ప్రపంచాన్ని తమవైపుకు తిప్పుకున్న పెంబర్తి కళాకారుల నైపుణ్యాన్ని తెలియజేయడం ఈ పాఠం ఉద్దేశం. ఇత్తడి లోహంతో వీరు తయారుచేసే వివిధ రకాల అందమైన వస్తువుల గూర్చి తెలుసుకుందాం...

పాఠ్యభాగ వివరాలు :
ఈ పాఠం వ్యాస ప్రక్రియకు చెందినది. ప్రస్తుత పాఠం పరాంకుశం దామోదర స్వామి గారు రచించిన 'ఈ నేల - ఈ గాలి' వ్యాస సంపుటి నుండి గ్రహించబడినది.
Xxx xx
అది పెంబర్తి గ్రామం. లోహాలలో హస్తకళా నైపుణ్యం చూపి, అపురూపమైన, అపూర్వమైన కళాఖండాలను సృష్టిస్తున్న కేంద్రమది.
పెంబర్తి గ్రామం వరంగల్లు జిల్లాలో జనగామ తాలూకా కేంద్రానికి సమీపంలో వున్నది. హైదరాబాద్ నగరానికి 60 మైళ్ళ దూరంలో వున్నది.
ఇత్తడి రేకులపై నగిషీ, పురాణ, చారిత్రక గాథల చిత్రాలు, నృత్య భంగిమలు, సుందరంగా పూలు, లతలు చెక్కి - ఇత్తడికి బంగారం లాంటి విలువ కలిగిస్తారు అక్కడి కళానిపుణులు.
పెంబర్తి గ్రామంలో ప్రస్తుతం ఈ కళానిపుణుల కుటుంబాలు 25 వరకు వున్నాయి. ఇత్తడి బోళ్లు (పాత్రలు) సిద్ధం చేసే కుటుంబాలు 25 వున్నాయి. వీరంతా విశ్వబ్రాహ్మణులు. గతంలో వీరి కుటుంబాలు 500 వరకు వుండేవి.
కాకతీయ రుద్రమదేవి కాలంలో వీరి పూర్వీకులు శిల్పులు. కాకతీయ శిల్పకళారీతికి భాగస్వాములు. సామ్రాజ్యం క్షీణించడంతో శిల్పకళకు అవసానదశ వచ్చింది. జీవనోపాధికోసం బంగారం, వెండితో ఆభరణాలు చేయడం ప్రారంభించారు.
రాళ్లతో చైతన్యం కలిగించిన ఆ చేతులు, సున్నితమైన బంగారం, వెండిపై నగిషీలు చెక్కడం విడ్డూరమే అయినా, వారికి 'కళా హృదయం' అని చెప్పక చెబుతున్నది.
పెంబర్తి గ్రామంలో 'ఏకాంబరేశ్వరి' ఆలయం ఒకటి వుంది. ఆ ఆలయం, పూర్వీకులు చెక్కిన చివరి శిల్పం.
ఈ కళానైపుణ్యం తరతరాలుగా, వంశపారంపర్యంగా సంక్రమించింది. వారి రక్తంలో కళాసంపద భావనా శబలత, సాంకేతిక విజ్ఞత ఇమిడిపోయాయి. కళాఖండాలను సృష్టించడం వారి నిత్యనైమిత్తికం. అది వారి జీవనం.
రాళ్ళపై ఉబ్బెత్తుగా మానవ, జంతు స్వరూపాలు, పూవులు, కాయలు, తీగలు చెక్కినట్టే, ఇత్తడి రేకుపై చెక్కుతారు.
వారి కళారీతిలో కాకతీయ, లేపాక్షి శిల్పశైలి వ్యక్తం అవుతుంది. దేశపరివ్యాప్తంగా ఎక్కడ శిల్పాలయాలు వున్నా ఏ సంప్రదాయం వున్నా దాన్ని ఆకళింపుచేసుకొని ఇత్తడిపై మలచడం వారి ప్రతిభ.
బిందెలు, గంగాళాలు, కొప్పెరలు, చెంబులు మొదలైన వస్తువులపై దశావతారాలు, నవగ్రహాలు, గీతోపదేశాలు, రామరావణ యుద్ధాలు, సముద్ర మథనాలు - కృష్ణలీలలు, గోపికా పరివేష్ఠితుడై గోపాలుడు, లేపాక్షి, హంసలు, కాకతీయనందులు, అమరావతీ ఏనుగులు ఎన్నో మరింకెన్నో వారి ప్రతిభలో చోటు చేసుకున్నాయి.
ఇక విద్యుద్దీపాల అలంకరణలు ఎన్నో రకాలు వున్నాయి. గోళాకారంగా, స్తూపాకారంగా, గంటాకారంగా, బెడ్లంపులు, నెమిలి ఆకారంలో లాంపులు చేయడంలో వీరి పనితనం చెప్పుకోదగింది.
దేవతా విగ్రహాలు, కవచాలు, ధ్వజస్తంభాలు, వాహనాలు, పూజాసామగ్రి, బంగారంతో, వెండితో, రాగితో, ఇత్తడితో పోతపోయడం కూడా పెంబర్తి శిల్పులకు ఉగ్గుతో వచ్చిన విద్య.
తెలంగాణా ప్రాంతంలోని పలు దేవాలయాలలోను, కోస్తా జిల్లాలో కొన్ని దేవాలయాలలో వీరి కళానంవద చోటుచేసుకున్నది. మహారాష్ట్రలోని తుల్జాభవాని దేవాలయం వీరి కళానైపుణ్యానికి కాణాచి.
II
కుతుబ్షాహి, అసఫ్జాహి (నిజాం నవాబులు) రాజుల కాలంలో నవాబులు, జాగీరుదారులు, ధనికులు పెంబర్తి కళాకారులను విస్తారంగా పోషించారు. బంగారు, వెండితో పొందాన్లు, నాగర్గాన్లు, హుక్కాలు, పన్నీరుబుడ్లు మొదలైన వస్తువులేకాక, వారి స్త్రీజనానికి ఆభరణాలు చేయడం వీరి సొత్తే! ఒక దశలో పెంబర్తి గ్రామాన్ని 'చాందినీఘర్’ అని నవాబులు ప్రీతితో పిలిచేవారట.
నవాబుల కాలం తరువాత బంగారు, వెండితో పనులు చేయడం ఆగిపోయింది. క్రమేణ ఇత్తడిపై తమ “పనితనాన్ని” చూపడం ప్రారంభించారు.
ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం వీరి కళానైపుణ్యానికి మెచ్చి, 1956లో పెంబర్తిలో "విశ్వకర్మ బ్రాస్, కాపర్, సిల్వర్, ఇండస్ట్రియల్ కో-ఆపరేటివ్ సొసైటీ"ని నెలకొల్పి ప్రోత్సహిచింది. ప్రస్తుతం కళాకారులందరు తమ వస్తువులను సహకార సంఘం ద్వారానే విడుదల చేస్తుంటారు.
దేశంలో ఎన్నో కళా ప్రదర్శనలలోనే కాక, విదేశాలలో జరిగిన ప్రదర్శనలో పెంబర్తి కళాఖండాలు చోటుచేసుకున్నాయి. ఎక్స్పో-70, ఏషియన్-1972, క్రాఫ్ట్ ఇండియా - 1974 మొదలైన అంతర్జాతీయ హస్తకళా ప్రదర్శనలో పాల్గొన్నారు.
ప్రముఖులను సన్మానించినప్పుడు, బహుమతులు ఇచ్చినప్పుడు వాడుతున్న షీల్డులను ఇక్కడే తయారుచేయించం ఆయా సంస్థలకు మామూలు అయిపోయింది.
వీరికి కావలసిన ఇత్తడి రేకులు కలకత్తాలోని కాపర్ కార్పొరేషన్ సరఫరా చేస్తుంది. ఇది చాలా మేలురకమైనది. 72% రాగి, 28% యశదము మిశ్రమంతో ఇత్తడిలో మేలురకం వస్తుంది. బంగారువన్నె వస్తుంది. చక్కగా సాగుతుంది. నగిషీకి అనుకూలంగా ఉంటుంది.
నగిషి చెక్కడం విధానం - అదొక శాస్త్రం. అది వారికి ఉగ్గుపాలతో అబ్బిన విద్య. చెక్కడానికి వంద రకాల ఉలులు, మేకులు వాడుతారు, పనిముట్లను వారే సిద్ధం చేసుకుంటారు. ఆ తీరువి మరెక్కడా లభించవు.
ఆ కళాకారులతో ముచ్చటిస్తున్నప్పుడు, ఆ కళపట్ల వారికున్న అభినివేశం వ్యక్తం అవుతుంది. నైపుణ్యానికి ఎప్పటికప్పుడు మెరుగులు దిద్దుకోవాలన్న ఉబలాటం కనిపిస్తుంది.
"మేము కేవలం అన్నం మీద ఆధారపడే జీవులం కాదు. కళ కోసం కూడా జీవిస్తాం. మా పనితనం చూపడానికి బంగారం, వెండి లభించని కాలం వచ్చింది. అందువల్ల ఇత్తడిపై చూపుతున్నాం. అది కూడా కరువు అయ్యేకాలం వస్తే, మళ్ళా రాళ్ళే శరణ్యం" అని శ్రీ అయిలాచారి అన్నారు. ఆ మాటలలో హృదయం వుంది. ఆత్మ విశ్వాసం వుంది. ధైర్యం వుంది.
“ఇది ఉద్యోగాలు దొరకని కాలం. పై చదువులు చదివినా లాభం లేదు. మా కులవృత్తి మాకు వుంది. దానిని వదులుకొని, ఇంకొక దానికి అర్రులు చాచటం అసందర్భం. నా కులవృత్తికి మెరుగులు దిద్దుతాను. రాణ తెస్తాను” అని మెట్రిక్యులేషన్ చదివిన 18 సంవత్సరాల వెంకటేశ్వర్లు అన్నాడు. ఆ మాటలలో పట్టుదల కనిపించింది. స్థైర్యం కనిపించింది. అది వారి కులవృత్తి, అది వారి హస్తకళ, అది వారి గృహ పరిశ్రమ.

Tuesday, November 17, 2026

బకాసురుడి విందు - పోల్కంపల్లి శాంతాదేవి

బకాసురుడి విందు - పోల్కంపల్లి శాంతాదేవి
లీలకు ఈ రోజు మొదటిసారి పెళ్ళిచూపులు. ఒక మధ్యతరగతి అమ్మాయి పెళ్ళి చూపుల ఏర్పాట్లు ఏ విధంగా జరుగుతాయో అలాగే జరిగాయి.
పిల్లను శల్యపరీక్ష చేస్తున్నట్లుగా. నిర్భయంగా కళ్ళు పత్తికాయలు చేసుకొని చూశాడు వరుడు. పిల్ల ఓరగా అయినా స్పష్టంగానే చూసింది.
“ఇంట్లోకి వెళ్ళమ్మా!" లీల తండ్రి నారాయణరావు చెప్పాడు.
"ఆఁ ఇక ఇచ్చిపుచ్చుకోవడాల సంగతి మాట్లాడుకొందామా?" మధ్యవర్తి వ్యవహారంలోకి దిగాడు.
"పిల్ల నచ్చిన తరువాత కదా?”
“చెప్పవయ్యా, సుధాకర్! పిల్ల నచ్చిందా?!
“ఆఁ" సంతృప్తితో తలాడించాడు. “కొంచెం ఆ పళ్ళు ఎత్తులేకపోతే బాగుండేదండీ! అయిన పర్వాలేదనుకోండి నాకు నచ్చింది!"
పక్క గదిలో తలుపు పక్కనే నిలబడి ఉంది లీల. వరుడు అంత నిర్మొహమాటంగా, ఏమనడానికైనా తనకు హక్కు ఉన్నట్టుగా తన పళ్ళమీద కామెంట్ చేయడం నచ్చలేదు. ఆ పిల్ల ఒళ్లు మండిపోయింది.
“ఏమ్మా? అబ్బాయి నచ్చాడా?" అని తనను అడగరేం?
"ఆయన కళ్ళు అంత మిడిగుడ్లలా ఉన్నాయేం? అయినా పర్వాలేదు. నచ్చాడు" అని చెప్పేది.
పెద్దల వ్యవహారం చాలా నిర్మొహమాటంగా ఖచ్చితంగానే నడిచింది.
వరుని రేటు పదివేలుగా తేలింది. ఇంకా ఆడపిల్లల లాంఛనాలు, అవీ ఇవీ...
నారాయణరావు ముఖం కొంచెం పాలిపోయింది. ఆయన అయిదువేల నగదూ, ఉంగరం, గడియారం లాంటి లాంఛనాలైతే తనవల్ల అవుతుందనుకున్నాడు. ఆ మాటే తేల్చి చెబితే ఈ సంబంధం ఇప్పుడే బెడిసికొడుతుందేమోనన్న జంకుతో.
"ఆదివారం నేనక్కడికి వస్తాను! అప్పుడు అన్నీ మాట్లాడుకుందాం" అన్నాడు.
పెళ్ళిచూపుల కార్యక్రమం ముగిసిపోయింది.
II
“ఏమిటే నువ్వు మాట్లాడేది?” లీల తల్లి విడ్డూరంగా అడిగింది.
"వరకట్నం పదివేలు కాదు!... కట్నం పేరుతో అతడు ఒక్కపైసా తీసుకొన్నా నేనతడిని చేసుకోను!" లీల ఖచ్చితంగా చెప్పింది.
"కట్నం ఇవ్వకపోతే అతడెందుకు చేసుకొంటాడే నిన్ను? రంభవని చేసుకొంటాడా? మినిస్టర్ బిడ్డవని చేసుకొంటాడా?” ఆమె తీవ్రంగా అంది.
“చేసుకోకపోతే సరే.”
"పెళ్ళీ పెటాకులు లేకుండా మా గుండెలమీద కుంపటిగా ఉండిపోతానంటావా!”
నా కంటే అయిదేళ్ళు పెద్దవాడు అన్నయ్య! వాడుకాని గుండెల కుంపటి నేనయ్యానా?”
"వాడికీ నీకూ పోలికేమిటే? వాడు మగాడు. ఏనుగు చచ్చినా వెయ్యే. బతికినా వెయ్యే అన్నట్టు మగాడు పెళ్లి చేసుకొన్నాసరే, చేసుకోకపోయినాసరే.
“మన జాతిని మనమే కించపరచుకోవడం ఎందుకమ్మా? మగాడి అండ ఆడదానికి ఎంత అవసరమో, ఆడదానితోడు మగాడికి అంతే అవసరం. ఆడది సంపాదించుకోనన్నాళ్ళు అతడి గొప్పతనం చెల్లింది కాని, ఇప్పుడు ఆడది. సంపాదించుకొంటోంది. అతడి పప్పులేం ఉడకవు.”
"బాగుందమ్మా వాదం! సంపాదనే సమానత్వం తీసుకవస్తుందా? నువ్వు కట్నం ఇచ్చి అతడిని పెళ్ళిచేసుకోకపోతే అతడికి పెళ్ళి కాదనా? మధ్యవర్తి చెప్పనే చెప్పాడు. మీ నాన్నగారిని చాటుకు పిలుచుకొని. సిరిపురం వాళ్ళు పన్నెండు వేలు ఇచ్చి రెండెకరాల పొలం వ్రాసిచ్చి, పట్నంలో ఇల్లు కొనిస్తామని వెంటపడ్డారట. తొందరగా సంబంధాన్ని నిశ్చయం చేసుకోకపోతే చేయిదాటి పోతుందట. ఇంత మంచి సంబంధం చేజార్చుకోవడం మీ నాన్నకు ఇష్టంలేదు. అందుకే ఆ పల్లెలో ఆ రెండెకరాలు బేరం పెట్టడానికి వెళ్ళారు.”
“మిమ్మల్ని సర్వనాశనం చేసే ఈ పెళ్ళి నేను చేసుకోను! నన్ను ఎక్కువగా బలవంతం పెడితే నా శవమే చూస్తారు!” లీల విసురుగా గదిలోకి వెళ్ళిపోయింది.
ఆరేడిళ్ళు వాడుకొనే నూతి దగ్గర ఆడంగుల సంభాషణ ఇలా సాగుతోంది.

"విన్నావా, పిన్నీ! మొన్న సుశీలమ్మ కూతురికి పెళ్ళిచూపులయ్యాయా...! వాళ్ళు పదివేల కట్నం లాంఛనాలు గట్రా అడిగారట, తండ్రి ఎలాగో తంటాలుపడి ఇవ్వడానికి సిద్ధపడితే, కట్నం తీసుకొనే వరుణ్ణి నేను చేసుకోను పొమ్మందట, ఆ pilla!"
"ఆ ఎత్తుపళ్ళకే అడిగి ఉంటారు పదివేలు." కిసుక్కున నవ్వు, "ఈవిడేమైనా తిలోత్తమా? ఊర్వశా? లేక పెద్ద ఉద్యోగస్తురాలా? వాళ్ళ నాన్న ఇండియా ప్రధానా? "నువ్వే ఒక కట్నం! వేరేకట్నమేల భామా!" అని ఆ వరుడు ముందుకురావడానికి? ఈవిడొక్కతి మీదినుండి ఊడిపడింది కాబోలు!"
"ఆ పిల్లదంతా మగరాయుడి పోజులెద్దూ! రిజల్టు వస్తూనే ట్రైనింగ్కు వెళుతుందట. ఉద్యోగం చేస్తుందట!"
"చేయనీ! ఎంతమంది చేయడంలేదు! తనేమిటో ప్రత్యేకంగా పుట్టుకొచ్చినట్టు కట్నం తీసుకొనేవాడిని పెళ్లిచేసుకోననడమేమిటి? ఆ పిల్లవాడికి కట్నం ఇచ్చి ఇంకెవ్వరూ పెళ్ళి చేయరనా?"
"మళ్ళీ ఎవరితోనూ అనకు కాని, మా రమణిని ఆ పిల్లవాడికి ఇద్దామనుకొంటున్నాం. నారాయణరావుకు పోటీ వెళ్ళినట్టు అప్పుడే ఎందుకు అడగాలని ఊరుకొన్నాం. అటో, ఇటో తేలుతూనే వాళ్ళు అడిగిన దానికి ఓ రెండువేలు ఎక్కువిచ్చి చేసినా బాధలేదు. రాజాలాంటి సంబంధమాయె! ఉద్యోగం చేస్తున్నాడు. పైగా పల్లెలో పొలం, ఇల్లు ఉన్నాయి. మనకు తగిన సంప్రదాయం కూడా."
ఈ సంభాషణలో పాల్గొని కిసుక్కున నవ్వినావిడే తన పాత్ర మినహాయించుకొని అందరి మాటలూ సుశీలమ్మ చెవిలో వేసింది. "ఆ రాధమ్మ గుంటకాడి నక్కలా కాచుక్కూర్చుంది. మీరు పిల్లమాట విని అంత మంచి సంబంధం పోగొట్టుకోకండి వదినా! నయానో, భయానో ఒప్పించండి ఆ పిల్లను!"
సుశీలమ్మ కంటనీరు పెట్టుకొని, పమిటతో తుడుచుకొంటూ "ఏం చేయనమ్మా? బొత్తిగా పెడసరం పిల్ల అయింది. బలవంతం చేస్తే చస్తానంటూంది?" అంది.
నారాయణరావు పల్లె నుండి అప్పుడే తిరిగి వచ్చాడు. ఆయన ముఖం వాడిపోయి అలసట సూచిస్తుంది. అయినా పని సాధించుకు వచ్చిన ఉత్సాహం ఆయన దాచుకోలేకపోతున్నాడు.
“ఒకేసారి వారం రోజులు వెళ్ళారే? ఈ పూటొస్తారు. ఆ పూటొస్తారు అని మూడు రోజుల నుండి మీ కోసం చూస్తున్నాను.”
“పోయిన పని కానిదే ఎలా వస్తాను? డబ్బు చేతిలో వేసుకొనే వచ్చాను. మనం ఇదో అదో అని తాత్సారం చేస్తే ఆ సంబంధం కాస్తా జారిపోతే...”
“ఇల్లు అలుకగానే పండుగ కాదు లెండి” అంటూ ఆవిడ ముఖం ముడుచుకొని భర్తకు స్నానానికి నీళ్ళు తోడబోతూ, “ఇవాళ ఎక్కడి నుండో మీకు ఉత్తరం వచ్చింది. అల్మారాలో ఉంచాను చూడండి” అంది.
నారాయణరావు అల్మారా తెరిచి కవరు తీసుకొన్నాడు. "వస్తామని, ఇంకా రాలేదేమిటని రాశారేమో! ఒకేసారి కట్నం డబ్బు తీసుకువెళ్ళి, వాళ్ళ చేతిలో పెట్టి, ఏకంగా ముహూర్తం పెట్టుకురావాలి!”
కవరు చించి ఉత్తరం బయటికి తీశాడు.
“శ్రీ సుధాకర్ రావుగారికి.
నమస్కారం.
నమస్కారం.
నా ఎత్తుపళ్ళమీద మీరు కామెంటు విసరినప్పుడు మీరు కొంచెం సోషల్గా ఉంటారనిపించింది. తరువాత తెలుపుతామని బెట్టుచేయకుండా పెళ్ళిచూపుల రోజే మీ అభిప్రాయం (నేను నచ్చానని చెప్పడం దాన్ని బలపరిచింది. కాని, పెద్దమనుషులు కట్నకానుకలు మాట్లాడుకొంటున్నప్పుడు మీరు మౌనం వహించడం చూస్తే నా ఊహ తలకిందులైంది.
మీరు చదువుకొన్నారు. ఉద్యోగం చేస్తున్నారు. వెనక స్థిరాస్తివుంది. మీకెందుకింకా మీకు కాబోయే భార్య సర్వలాంఛనాలతో రావాలన్న కోరిక?
మా స్థితిగతులేమిటో మీకు తెలియకపోతే నేను చెబుతాను!
మా నాన్నగారు మధ్యతరగతి గృహస్థు. నా తర్వాత ఆడపిల్లలున్నారు పెళ్ళిళ్ళకు. చదువులకు మగపిల్లలున్నారు. ఏ నెల కానెల తల భారమయ్యే ఖర్చుతో సతమతమయ్యే సంసారి మా నాన్నగారు.
అతడి నుండి మీరు పదివేల కట్నం, గట్రా అడిగారు!
ఎక్కడి నుండి తెస్తారు అంత డబ్బు?
తిండిగింజల కాధారమైన పొలం అమ్ముతున్నారు.
నా ఒక్కదాని పెళ్ళికే ఈ ఆస్తి అమ్మితే ముందు పిల్లల భవిష్యత్తు ఏమిటి?
భారతంలో ఓ కథ ఉంది.
బకాసురుడనే ఓ రాక్షసుడు ఉంటాడు. వాడు రోజూ ఊరిమీదపడి చేతికందిన వాడిని పట్టుకొని కరకర నమిలేస్తుంటే ఊరంతా హడలిపోయి వాడితో ఒక ఒప్పందం చేసుకొంటారు. నిత్యం ఓ బండెడన్నం, బండికి కట్టిన దున్నలు, బండికట్టుకొని వెళ్ళిన మనిషి వాడికాహారం అవుతారని, ఇలా విచ్చల విడిగా ఊరిమీదపడి తినకూడదని!
బకుడు ఒప్పుకుంటాడు.
బకుడి విందు వంతు ప్రకారం నిత్యం ఒక్కొ ఇంటికి వస్తూంటుంది.
వంతు తగిలిన ఇంటివారి శోకం వర్ణించడం ఎవరి తరం?
అలాంటి శోకమే ఇప్పుడు ప్రతి ఆడపిల్ల తల్లిదండ్రులూ అనుభవిస్తున్నారంటే అతిశయోక్తి కాదు.
బండిలో అన్నం, బండికి కట్టిన జీవాలు, బండితోలిన మనిషీ వాడికాహారమైపోయినట్టే- ఒక ఆడపిల్ల పెళ్ళిచేసి పంపేటప్పటికి వరకట్నమనే ఈ బకుడికి ఆహారమౌతున్నారు ఆడపిల్ల తల్లిదండ్రులు. ఆడపిల్లను అత్తవారింటికి పంపి సర్వం కోల్పోతున్నారు.
ఆనాడు బకుడి వధకు భీముడిని పంపింది కుంతీదేవి!
వరకట్నమనే ఈ బకుడి సంహారానికి ఇంకా భీముడు పుట్టలేదు.
పిల్ల తల్లిదండ్రుల శాపనార్థాలేవీ ఈ బకుణ్ణి కించిత్ కూడా బాధించడం లేదు. వాడు విజయగర్వంతో వీగిపోతూనే ఉన్నాడు. ఈ బకుడికి ఆహారమయ్యే వంతు ప్రతి ఇంటికీ వస్తూనే ఉంటుంది.
మిమ్మల్ని సంస్కారం చూపమని అడగడం తెలివి తక్కువ.
స్త్రీకి పురుషుడి అండ ఎంత అవసరమో అతడికీ ఆమె తోడు అంతే అవసరం!
ఈ తంతంగానికి ప్రతి మధ్యతరగతి కన్యాదాత బలైపోతున్నాడు.
వివాహపు తంతు ముగిసేసరికి ఇరువైపులా ఎంత మిగులుతుందని చూసుకొంటే వధువు ఒంటిమీద కొద్దిగా నగలు, పట్టుచీరలు, వరుడికి సూటూ బూటూ గడియారం లాంటివి. కట్నాలు, కానుకలు పట్టుకురాలేక బంధువులకు అగచాట్లు!
బంధువులు రాకపోతే, భజంత్రీలు మోగకపోతే వధువు మెడలో పడే ఆ మూడుముళ్ళు గట్టిగా పడవా? ఆ సంబంధం గట్టిగా నిలవదా?

ఈ ఆచారాలు ఒకనాడు ఏదో ఒక ఉద్దేశంతో, ప్రయోజనం కోసమే ఏర్పడి ఉండొచ్చు. ఈనాడు మనది బీదదేశం. ప్రతి పైసా అమూల్యంగా వాడుకోవలసిన ఈ రోజుల్లో అర్థంలేని ఈ ఆచారాలవల్ల ఎంతో డబ్బు వ్యర్థమైపోతూంది! ప్రస్తుత పరిస్థితుల్లో ఇది అర్ధంలేని, ప్రమాదకరమైన ఆచారం!

నిజంగా నేను మీకు నచ్చితే, నా భావాలను మెచ్చితే కానీ కట్నం లేకుండా రెండు పూల దండలతో నన్ను పెళ్ళిచేసుకోండి! ఉంటాను

IV

నారాయణరావుకు ఒళ్ళు మండుకొచ్చింది. మర్యాదస్తుడు కాబట్టి ఈమె చేసిన ఘనకార్యానికి తిరిగి దుయ్యబట్టకుండా, ఆ ఉత్తరం తనకే పంపించి ఊరుకొన్నాడు! ఇంకే ఉత్తరమూ లేదందులో.

"లీలా!" పిలుపుకాదు, గర్జన.

"ఏమిటి నాన్నా?”
ఆయన కూతురు ముఖంలోకి ఎగాదిగా చూశాడు.

"ఏమిటి నాన్నా? అలా చూస్తావు

J00

"ఇంత గొప్పదానివి ఎప్పుడు అయిపోయావా అని!”

తండ్రి చేతిలో ఉత్తరం చూస్తూనే, సుధాకరరావు ఏదో రాశాడని తెలుసుకొంది లీల. కాని, నిబ్బరంగా నిలబడింది.

“పెళ్లి చేసుకోకుండా నువ్వు ఏం చేయాలనుకొన్నావ్?”

“ఆడపిల్లకు పెళ్ళికంటే మరో పరమావధి లేదని చెప్పేకాలమా ఇది నాన్నా?”

"ఉద్యోగం చేసి నీ జీవితం నీవు గడుపుకోవడంతోనే సమస్యలు తీరిపోతాయనుకొన్నావా? పెళ్ళికాని ఆడపిల్ల బయట కాలుపెడితే ఎన్ని నిందలు చుట్టుకొంటాయో నీకు తెలియదా?”

“పెళ్ళయిన ఆడది బయట కాలుపెట్టినా నిందలు చుట్టుకొంటూనే ఉంటాయి! కాకపోతే కొంచెం తక్కువేమో!”

"కన్న తల్లిదండ్రులపట్ల నీకేమీ బాధ్యత లేదా?”

"బాధ్యత ఎందుకులేదు నాన్నా? ఆ బాధ్యత కోసం నా ఆదర్శాలనూ, ఆలోచనలనూ బలిపెట్టుకోవాలా? చూస్తూ ఈ బకాసురుడి విందుకు మిమ్మల్ని బలిచేయలేను!"

"ఇది బలికాదమ్మా తల్లిదండ్రుల బాధ్యత! ఆడపిల్లను కన్నాక ఒక అయ్యచేతిలో పెట్టాకే తృప్తి!”
“అందుకోసం మీరెంత అవస్థపడుతున్నారో నేను చూడడం లేదా?”

“ఈ బాధలోనే ఉందమ్మా ఆనందం.”

"ఉన్నదంతా ఊడ్చి పెట్టి, మీరు పొందే ఆనందమేమిటి? అవతలింకా పిల్లలు లేరూ?”

అంత ఆగ్రహంలోనూ ఆయన కూతురు వేదన అర్థం చేసుకోకపోలేదు! ఆర్ద్రంగా కూతురి చుబుకం ఎత్తాడు.

“నువ్వొక్కదానివి ఈ నిర్ణయం తీసుకొంటే దేశంలో పెళ్ళికొడుకు లందరికీ ప్రాయశ్చిత్తం జరుగుతుందా అమ్మా! ఎడారిలో వర్షపుబిందువులా ఎంత వరకు ఫలిస్తుంది నీ త్యాగం?”

“నా ఒక్కదానివల్ల ఏం ఉపకారం జరుగుతుందని ప్రతి వర్షబిందువూ కురవడం ఆగిపోతే ప్రపంచం గతి ఎలా మారుతుందో నువ్వు ఊహించలేవా నాన్నా? నీ బిడ్డ ఒక ఉత్తమ గృహిణిగా మసలుకొని మీకు కీర్తి తేవాలన్న తాపత్రయం విడిచి ఆమె ఒక మనిషిగా, వ్యక్తిత్వంతో బతకాలని ఆశీర్వదించండి నాన్నా?"